Một “cẩm nang sinh tồn” dễ hiểu cho mọi gia đình – dựa trên khoa học thật, không tin đồn!
Ung thư đang gõ cửa từng nhà. Theo số liệu mới nhất, Việt Nam ghi nhận 180.480 ca ung thư mới và 120.184 ca tử vong chỉ trong năm 2022.
Nghe số này mà giật mình, nhưng điều quan trọng là: rất nhiều ca ung thư hoàn toàn có thể phòng ngừa được.
Theo World Cancer Report (IARC): 30–50% ung thư có thể tránh được nếu giảm tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ hàng đầu.
Vậy người Việt cần làm gì?
Đừng lo – ta sẽ “vạch mặt” từng thủ phạm một, bằng những gì đã được khoa học thế giới xác nhận.
1. Thuốc lá – Thủ phạm số 1, không cần bàn cãi
IARC và WHO đều khẳng định: [1]
👉 Thuốc lá gây nhiều loại ung thư, đặc biệt là phổi, đầu – cổ, bàng quang, gan…
👉 Kể cả hút thụ động cũng gây ung thư.
Với Việt Nam, ung thư phổi đứng hàng top 3 cả hai giới.
Việc cần làm:
- Bỏ thuốc càng sớm càng tốt.
- Tránh môi trường có khói thuốc.
- Nhà có trẻ nhỏ, người già → tuyệt đối không hút trong nhà.
2. Rượu bia – Không hề “vui là chính”
Theo World Cancer Report 2020: Rượu làm tăng nguy cơ ít nhất 7 loại ung thư: miệng, họng, thực quản, gan, đại–trực tràng, vú…
Không có mức uống “an toàn tuyệt đối”.
Tại Việt Nam:
Uống rượu bia cao gấp nhiều nước, trong khi tỷ lệ ung thư gan cực lớn (đứng top 2).
Việc cần làm:
Giảm tối đa mức uống.
Nếu có bệnh gan, viêm gan B/C → tốt nhất là không uống.
3. Viêm gan B, C & HPV – “Kẻ thù giấu mặt” của người Việt
Theo IARC: [1]
- Viêm gan B và C → ung thư gan (được xếp nhóm 1 – chắc chắn gây ung thư).
- HPV → ung thư cổ tử cung, hậu môn, hầu họng.
Tại Việt Nam, ung thư gan đứng top 2 mới mắc và top 1 tử vong.
Việc cần làm:
- Tiêm vắc-xin viêm gan B (trẻ em và người lớn chưa miễn dịch).
- Phụ nữ 9–26 tuổi tiêm HPV.
- Sàng lọc cổ tử cung định kỳ.
4. Thực phẩm & chế độ ăn – Chuyện không hề nhỏ
Theo WCRF/AICR và World Cancer Report:
- Chế độ ăn ít rau củ, nhiều muối, nhiều thịt chế biến sẵn → tăng nguy cơ ung thư dạ dày, đại–trực tràng.
- Thừa cân, béo phì làm tăng nhiều loại ung thư: vú sau mãn kinh, nội mạc tử cung, gan, đại–trực tràng…
Trong số liệu Việt Nam:
- Ung thư dạ dày đứng top 5
- Ung thư đại–trực tràng top 4 mới mắc.
Việc cần làm:
- Ăn nhiều rau, trái cây, đậu, hạt, ngũ cốc nguyên hạt.
- Hạn chế thịt đỏ, đặc biệt thịt chế biến (xúc xích, jambon…).
- Giảm đồ nướng cháy cạnh, nhiều muối.
- Duy trì cân nặng khỏe mạnh.
5. Ô nhiễm không khí & môi trường – Nguy cơ thật, không phải chuyện xa vời
IARC phân loại bụi mịn PM2.5 là chất gây ung thư nhóm 1.
Ô nhiễm không khí có liên quan trực tiếp đến ung thư phổi.
Việt Nam nằm trong nhóm có mức PM2.5 cao nhất châu Á.
Việc cần làm:
- Hạn chế ra ngoài giờ ô nhiễm cao.
- Dùng khẩu trang lọc bụi mịn.
- Thông thoáng trong nhà, tránh đốt rác, đốt than tổ ong.
6. Ánh nắng & tia UV – Ung thư da đang tăng nhanh
Theo World Cancer Report:
Tiếp xúc UV quá nhiều gây ung thư da (melanoma & non-melanoma).
Việc cần làm:
- Bôi kem chống nắng hằng ngày.
- Tránh nắng 10h–16h.
- Che chắn bằng mũ, áo, kính.
7. Ngồi nhiều, ít vận động – “kẻ giết người thầm lặng”
IARC & WHO:
- Ít vận động làm tăng nguy cơ ung thư đại–trực tràng, vú, nội mạc tử cung.
- Vận động đều đặn giúp giảm nguy cơ ung thư.
Khuyến nghị:
- 150–300 phút/tuần vận động cường độ vừa.
- Giảm thời gian ngồi lâu, đứng dậy mỗi 30–60 phút.
8. Tầm soát – Cách đơn giản nhất để “cứu mạng”
Nhiều loại ung thư nếu phát hiện sớm sẽ chữa khỏi hoàn toàn.
WHO và IARC khuyến cáo tầm soát cho các nhóm sau:
Phụ nữ:
- Ung thư vú: siêu âm/vú + tuyến vú theo tuổi
- Ung thư cổ tử cung: PAP/HPV test
Nam & nữ:
- Đại–trực tràng: nội soi theo tuổi
- Gan: siêu âm & AFP cho người có nguy cơ (viêm gan B/C, xơ gan…)
TÓM LẠI – Bộ “3 chữ vàng” để người Việt NÉ UNG THƯ
1. Bỏ – Giảm hại
- Bỏ thuốc
- Giảm rượu
- Hạn chế thịt chế biến, đồ nướng cháy, uống ngọt
- Hạn chế ô nhiễm, nắng gắt
2. Bảo – Tăng bảo vệ
- Tiêm vắc-xin HPV, viêm gan B
- Ăn nhiều rau quả
- Vận động mỗi ngày
- Bảo vệ da với kem chống nắng
3. Bám – Tầm soát định kỳ
- Tầm soát theo tuổi & nguy cơ
- Điều trị nhiễm H. pylori, viêm gan B/C
- Theo dõi sức khỏe hằng năm
Kết luận: Phòng ung thư không hề khó – chỉ cần làm đúng những gì khoa học đã xác nhận
Không cần ăn “thần dược”, không cần mê tín, chỉ cần:
👉 Thay đổi 7 thói quen quan trọng
👉 Tiêm đúng vắc-xin
👉 Tầm soát kịp thời
Bạn đã giảm được 30–50% nguy cơ ung thư suốt đời, theo WHO & IARC.
Tài liệu tham khảo
[1] International Agency for Research on Cancer. (2024). Country fact sheet — Viet Nam.
[1] Wild, C. P., Weiderpass, E., & Stewart, B. W. (Eds.). (2020). World Cancer Report: Cancer Research for Cancer Prevention. Lyon, France: International Agency for Research on Cancer. ISBN 978-92-832-0447-3
Bác sĩ Nguyễn Trí Quang