Trong suốt hơn 45 năm chống chọi với HIV/AIDS, các nhà khoa học đã nỗ lực tìm ra một giải pháp đơn giản, hiệu quả và dễ tuân thủ nhất để ngăn ngừa căn bệnh này.
Và giờ đây, một kỷ nguyên mới chính thức bắt đầu – khi Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phê duyệt loại thuốc Yeztugo® (lenacapavir) – chỉ cần tiêm 2 lần mỗi năm mà có thể giảm nguy cơ nhiễm HIV tới 99,9%.
1. Yeztugo – “vắc-xin HIV” đầu tiên dưới dạng tiêm
Thuốc Yeztugo không phải là vắc-xin theo nghĩa truyền thống,
nhưng hiệu quả phòng ngừa gần như tương đương một loại vắc-xin hoàn hảo.
Thay vì phải uống thuốc hằng ngày như Truvada,
giờ đây chỉ cần một mũi tiêm mỗi 6 tháng, cơ thể đã được “bảo vệ toàn diện” khỏi HIV.
FDA đã chính thức phê duyệt Yeztugo vào tháng 6/2024 để phòng ngừa trước phơi nhiễm (PrEP) cho người lớn và thanh thiếu niên từ 35kg trở lên – mở ra lựa chọn đơn giản, an toàn và dễ tuân thủ hơn bao giờ hết.
2. Khoa học đằng sau Yeztugo: Cản virus ngay từ “cửa ngõ” xâm nhập
Yeztugo chứa lenacapavir, một loại thuốc ức chế vỏ bọc HIV-1.
Cơ chế hoạt động của nó cực kỳ thông minh:
Khi virus HIV vừa chạm vào cơ thể, lenacapavir đã có mặt sẵn trong máu –
phá hủy vỏ bảo vệ của virus, khiến nó không thể nhân bản hay tấn công tế bào miễn dịch.
Điểm đặc biệt là lenacapavir tồn tại trong cơ thể rất lâu,
giúp duy trì nồng độ thuốc ổn định suốt nhiều tháng – điều mà thuốc uống hằng ngày chưa từng làm được.
Nói cách khác: chỉ cần 2 mũi tiêm mỗi năm, cơ thể bạn đã “phủ sóng phòng thủ” gần như tuyệt đối.
3. Kết quả thử nghiệm ấn tượng – gần như không có ca nhiễm mới
Hai nghiên cứu lớn của Gilead (hãng phát triển thuốc) đã khiến giới khoa học phải kinh ngạc:
• Thử nghiệm đầu tiên: hơn 2.000 phụ nữ ở châu Phi,
→ Không có ai nhiễm HIV sau khi dùng Yeztugo,
→ Trong khi nhóm uống Truvada hằng ngày vẫn có ca nhiễm.
• Thử nghiệm thứ hai: hơn 2.000 nam giới và người đa dạng giới tính,
→ Chỉ 2 ca nhiễm trong toàn bộ nghiên cứu,
→ Hiệu quả phòng ngừa đạt 99,9% – gần như tuyệt đối.
Đây là kết quả cao nhất từng ghi nhận trong lịch sử các thử nghiệm PrEP.
4. Từ điều trị đến phòng ngừa: một “vũ khí kép” chống HIV
Lenacapavir thật ra không phải thuốc mới hoàn toàn.
Trước đây, FDA đã phê duyệt nó vào năm 2022 để điều trị cho người nhiễm HIV kháng thuốc.
Trong quá trình nghiên cứu, các nhà khoa học nhận ra:
• Thuốc tồn tại lâu trong cơ thể hơn nhiều thuốc kháng virus khác
• Và ngăn chặn virus ở nhiều giai đoạn khác nhau trong chu trình nhân bản
Chính hai điểm này khiến Yeztugo trở thành ứng viên hoàn hảo cho phòng ngừa HIV – “vắc-xin hóa học” đầu tiên mà y học từng có.
5. Giá thành và kỳ vọng tương lai
Hiện Yeztugo có giá khoảng 28.000 USD/năm tại Mỹ
(tương đương khoảng 14.000 USD mỗi mũi tiêm).
Tuy nhiên, mức giá này được kỳ vọng sẽ giảm mạnh khi phổ biến toàn cầu, đặc biệt ở các nước đang phát triển.
Hôm 24/9, hai hãng dược phẩm Ấn Độ là Dr Reddy’s Laboratories và Hetero Labs công bố kế hoạch sản xuất và phân phối phiên bản generic của thuốc Lenacapavir từ năm 2027. Thuốc HIV Lenacapavir thế hệ mới có thể được bán với giá 40 USD, giảm sâu so với giá 40.000 USD trước đó.
Các chuyên gia gọi Yeztugo là bước tiến gần nhất tới một loại vắc-xin HIV thực thụ – và có thể là “vũ khí chấm dứt đại dịch HIV” đã kéo dài suốt 4 thập kỷ.
6. Tại sao Yeztugo được xem là “cuộc cách mạng” trong y học?
Bởi nó thay đổi hoàn toàn cách con người phòng bệnh:
• Không còn phải uống thuốc mỗi ngày (dễ quên, giảm hiệu quả)
• Giúp bảo vệ nhóm nguy cơ cao một cách tiện lợi, kín đáo và bền vững
• Tăng khả năng tuân thủ điều trị, giảm lây nhiễm trong cộng đồng
Với Yeztugo, phòng HIV giờ đây không còn là trách nhiệm cá nhân – mà là cơ hội y học trao cho toàn nhân loại để bảo vệ nhau.
BS Nguyễn Trí Quang